เริ่มต้นง่าย ๆ ด้วย 4 เรื่องสำคัญ
🥗
กินดี
อาหารหลากหลาย สะอาด เหมาะกับวัย และรับคำแนะนำเรื่องวิตามินจากบุคลากรสุขภาพ
🩺
ตรวจตามนัด
ฝากครรภ์เร็ว ตรวจสุขภาพแม่และลูก และรับวัคซีนตามคำแนะนำ
🧸
เล่น กอด เล่า
พูดคุย อ่านนิทาน เล่นอย่างปลอดภัย และตอบสนองต่อความต้องการของลูก
📘
ติดตามพัฒนาการ
ใช้สมุดบันทึกสุขภาพแม่และเด็ก และประเมินพัฒนาการตามช่วงวัย
1. สุขภาพสตรีและการเตรียมพร้อมก่อนตั้งครรภ์
วางแผนครอบครัว
- ปรึกษาบุคลากรสุขภาพเรื่องความพร้อมมีบุตร โรคประจำตัว และยาที่ใช้อยู่
- เลือกวิธีคุมกำเนิดที่เหมาะสมหากยังไม่พร้อมตั้งครรภ์
- ปรึกษาเรื่องการตรวจคัดกรองที่จำเป็นก่อนตั้งครรภ์
เตรียมร่างกายให้พร้อม
- กินอาหารครบหมู่ พักผ่อนเพียงพอ และมีกิจกรรมทางกายสม่ำเสมอ
- หลีกเลี่ยงบุหรี่ บุหรี่ไฟฟ้า แอลกอฮอล์ และสารเสพติด
- ปรึกษาบุคลากรสุขภาพเรื่องกรดโฟลิกและอาหารเสริมที่เหมาะสม
จำไว้: อย่าหยุดหรือเริ่มยาประจำตัวเองโดยไม่ปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร
2. การดูแลสุขภาพหญิงตั้งครรภ์
ฝากครรภ์เร็วและสม่ำเสมอ
- ฝากครรภ์ทันทีที่ทราบว่าตั้งครรภ์ และควรเริ่มก่อนอายุครรภ์ 12 สัปดาห์
- ไปตรวจตามนัดเพื่อติดตามสุขภาพแม่และการเจริญเติบโตของลูก
- นำสมุดบันทึกสุขภาพแม่และเด็กไปทุกครั้ง
อาหาร ยา และวัคซีน
- กินอาหารสุก สะอาด หลากหลาย มีโปรตีน ผักและผลไม้
- รับประทานยาและวิตามินตามคำแนะนำ ไม่เพิ่มขนาดเอง
- ปรึกษาทีมฝากครรภ์เรื่องวัคซีนที่แนะนำตามแนวทางปัจจุบัน
สุขภาพใจและการใช้ชีวิต
- พักผ่อนให้เพียงพอและออกกำลังกายที่เหมาะสมเมื่อไม่มีข้อห้าม
- หลีกเลี่ยงแอลกอฮอล์ บุหรี่ และการใช้ยาโดยไม่ปรึกษา
- หากเครียดมากหรือเศร้าต่อเนื่อง ควรขอความช่วยเหลือ
รายละเอียดการตรวจ วัคซีน และอาหารเสริมขึ้นกับอายุครรภ์และประวัติสุขภาพ ให้ยึดคำแนะนำจากทีมฝากครรภ์เป็นหลัก
3. การดูแลแม่หลังคลอด
- ไปตรวจหลังคลอดตามนัด เพื่อประเมินการฟื้นตัว แผล เลือดออก และสุขภาพจิต
- กินอาหารครบหมู่ พักผ่อนเมื่อมีโอกาส และขอให้ครอบครัวช่วยดูแล
- สนับสนุนการให้นมแม่ หากมีปัญหาให้ปรึกษาคลินิกนมแม่หรือบุคลากรสุขภาพ
- ปรึกษาเจ้าหน้าที่เรื่องการคุมกำเนิดหลังคลอด
- หากเศร้า วิตกกังวลมาก หรือรู้สึกรับมือไม่ไหว ควรขอความช่วยเหลือ
ฉุกเฉินหลังคลอด: เลือดออกมาก หน้ามืดหมดสติ หายใจลำบาก เจ็บหน้าอก ไข้สูง หรือปวดท้องรุนแรง ควรไปโรงพยาบาลทันที
4. เด็กแรกเกิด–1 ปี: วางรากฐานสุขภาพที่ดี
นมและอาหารตามวัย
- สนับสนุนการเลี้ยงลูกด้วยนมแม่อย่างเดียวในช่วง 6 เดือนแรก หากทำได้
- เมื่ออายุประมาณ 6 เดือน เริ่มอาหารตามวัยที่เหมาะสมและปลอดภัย พร้อมให้นมแม่ต่อเนื่อง
- เพิ่มความหลากหลายและเนื้อสัมผัสตามพัฒนาการ ระวังอาหารติดคอ
นอนและความปลอดภัย
- ให้ทารกนอนหงายบนพื้นนอนแน่นเรียบ ไม่มีหมอน ผ้านวม หรือของนุ่มในพื้นที่นอน
- ไม่ปล่อยทารกไว้ลำพังบนที่สูง ในน้ำ หรือในรถ
- หลีกเลี่ยงควันบุหรี่และบุหรี่ไฟฟ้า
วัคซีนและพัฒนาการ
- รับวัคซีนตามกำหนดในสมุดสุขภาพแม่และเด็ก
- พูดคุย ยิ้ม สบตา ร้องเพลง และเล่นกับลูกทุกวัน
- ติดตามน้ำหนัก ส่วนสูง และพัฒนาการตามนัด
5. เด็กอายุ 1–5 ปี: กินดี เล่นดี เติบโตสมวัย
โภชนาการและช่องปาก
- จัดอาหารครบ 5 หมู่ ลดอาหารหวานจัด เค็มจัด และเครื่องดื่มหวาน
- ให้เด็กกินอาหารหลากหลายและมีผู้ใหญ่ดูแลขณะกิน
- แปรงฟันด้วยยาสีฟันผสมฟลูออไรด์ในปริมาณเหมาะสมกับวัย โดยผู้ใหญ่ช่วยดูแล
เล่น เคลื่อนไหว และนอน
- ให้เด็กวิ่ง กระโดด และเล่นในพื้นที่ปลอดภัย
- อ่านนิทาน พูดคุย ร้องเพลง วาดรูป และเล่นสมมติร่วมกัน
- จำกัดเวลาหน้าจอให้เหมาะกับวัย ไม่ใช้แทนการเล่นและพูดคุย
- จัดเวลานอนสม่ำเสมอ
ความปลอดภัยและพัฒนาการ
- เก็บยา สารเคมี ของมีคม และวัตถุชิ้นเล็กให้พ้นมือเด็ก
- ดูแลใกล้ชิดใกล้ถนน น้ำ และแหล่งความร้อน ใช้อุปกรณ์นิรภัยในรถ
- ติดตามพัฒนาการด้วยคู่มือ DSPM และปรึกษาเจ้าหน้าที่หากกังวล
หลักจำง่ายสำหรับครอบครัว: กิน • กอด • เล่น • เล่า • นอน • ดูแลฟัน และตรวจสุขภาพตามนัด
6. วัคซีนพื้นฐานในเด็ก: ฉีดตามนัด ป้องกันก่อนเจ็บ
ทำไมต้องฉีดให้ตรงนัด
- วัคซีนช่วยสร้างภูมิคุ้มกันให้ลูกก่อนถึงช่วงอายุที่เสี่ยงต่อโรค
- หากฉีดช้ากว่ากำหนดหรือลืมนัด ให้พาไปรับเข็มที่ค้างโดยเร็ว ไม่ต้องเริ่มนับเข็มใหม่
- ตรวจสอบกำหนดการล่าสุดกับเจ้าหน้าที่ และบันทึกลงสมุดสุขภาพแม่และเด็กทุกครั้ง
หลังฉีดวัคซีน
- อาจมีไข้เล็กน้อย จุดฉีดบวมแดงหรือเจ็บได้ มักหายได้เองใน 1–2 วัน
- ให้นมหรือน้ำบ่อย ๆ พักผ่อนเพียงพอ และใช้ยาลดไข้ตามคำแนะนำเจ้าหน้าที่
- หากไข้สูง ชัก ซึมปลุกยาก หรือร้องไห้ไม่หยุดนานผิดปกติ ให้พาไปพบแพทย์
จำไว้: นำสมุดบันทึกสุขภาพแม่และเด็กไปทุกครั้ง หากลืมนัดหรือย้ายที่อยู่ แจ้งหน่วยบริการเพื่อตามรับวัคซีนที่ค้างอย่างเร็วที่สุด
7. สัญญาณอันตราย: อย่ารอดูอาการ
หญิงตั้งครรภ์
เลือดออกทางช่องคลอด น้ำเดินก่อนกำหนด ปวดท้องรุนแรง ปวดศีรษะรุนแรง/ตามัว หายใจลำบาก ชัก หรือรู้สึกว่าลูกดิ้นลดลงจากปกติอย่างชัดเจน ให้ติดต่อโรงพยาบาลทันที
ทารกและเด็กเล็ก
หายใจลำบาก ตัวเขียว ซึมปลุกยาก ชัก กินนมหรือดื่มไม่ได้ อาเจียนมาก ปัสสาวะน้อยผิดปกติ หรือมีไข้ในทารกอายุน้อยกว่า 3 เดือน ควรได้รับการประเมินเร่งด่วน
ภาวะฉุกเฉิน โทร 1669 ในประเทศไทย หรือไปห้องฉุกเฉินใกล้ที่สุด เนื้อหานี้เป็นความรู้ทั่วไป ไม่ใช้แทนการวินิจฉัยจากแพทย์
8. แหล่งความรู้จากหน่วยงานทางการ
- กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข — ข้อมูลการส่งเสริมสุขภาพแม่และเด็ก
- ระบบประเมินพัฒนาการเด็กปฐมวัย DSPM — คู่มือเฝ้าระวังและส่งเสริมพัฒนาการ
- เว็บไซต์พัฒนาการเด็กและคู่มือ DSPM
- กระทรวงสาธารณสุข
- กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข — ตารางวัคซีนพื้นฐานในเด็กและข้อมูลโรคป้องกันได้
ควรตรวจสอบกำหนดการวัคซีน แนวทางคัดกรอง และคำแนะนำล่าสุดจากหน่วยบริการสุขภาพก่อนนำไปใช้ในงานบริการ
กลับขึ้นด้านบน ↑